Τετάρτη, 23 Μαΐου 2018

Η Λαϊκή Χειροτεχνία στη Σύγχρονη Τέχνη



O Dan Ben Amos διέκρινε στη Λαογραφία την ιδιότητα της επικοινωνίας: «Folklore is the artistic communication in small groups», (Η Λαογραφία είναι η καλλιτεχνική επικοινωνία σε μικρές ομάδες).  Η δυνατότητα «καλλιτεχνικής επικοινωνίας» ενυπάρχει σε όλες τις εκφάνσεις του λαϊκού πολιτισμού αλλά και στις τέχνες γενικότερα.

Ειδικά στη λαϊκή χειροτεχνία συναντάται το χαρακτηριστικό αυτό, της επικοινωνίας μέσω της εικόνας ή και της τεχνικής. Οι εικόνες των λαϊκών ζωγράφων, τα ξυλόγλυπτα αλλά και τα μοτίβα των υφαντών μεταδίδουν νοήματα μέσω συμβόλων. Τα οπτικά  εκφραστικά μέσα, τα οποία χρησιμοποιούνται εντός ενός συλλογικού πλαισίου, μεταδίδουν κωδικοποιημένα μηνύματα. Η χρήση τους έχει σκοπό την τήρηση και την διατήρηση της κοινωνικής δομής ενώ ταυτόχρονα αναδεικνύουν την καλαισθησία που είναι αποδεκτή σε μια συλλογικότητα. Οι κοινωνίες θεμελιώνονται σε ένα σύνολο κανόνων, αξιών και ιεραρχιών, τα οποία, ειδικά στις προβιομηχανικές κοινωνίες, διαδίδονται υπαινικτικά από τις λαϊκές τέχνες.

Τα είδη της λαϊκής χειροτεχνίας διακρίνονται σε δύο είδη στην οικοτεχνία και στην εμποροτεχνία. Η πρώτη κατηγορία αναφέρεται στις τέχνες που εξασκούνταν από τις γυναίκες όπως ήταν η υφαντική, το πλέξιμο και το ράψιμο, οι  οποίες παρήγαγαν προϊόντα που ήταν απαραίτητα για την οικογένειά τους και την οικεία. Οι τέχνες της εμποροτεχνίας εξασκούνταν από εξειδικευμένους τεχνίτες, άντρες κατά κύριο λόγο.  Οι τέχνες που εντάσσονται σε αυτή την κατηγορία είναι η ξυλογλυπτική, η αγιογραφία, η ζωγραφική κ.α. Ο καταμερισμός των εργασιών και της ενασχόλησης των τεχνών γίνονταν με βάση το φύλο. Η έμφυλη διάσταση  είναι γνώρισμα του λαϊκού πολιτισμού και με βάση αυτή οργανώνονταν η κοινωνική ζωή. Οι γυναίκες ασχολούνταν με εργασίες και τέχνες που λάμβαναν χώρα μέσα στο σπίτι κυρίως, καθώς και τα δημιουργήματά τους προορίζονταν για το σπίτι τους. Αντίθετα, οι άντρες δημιουργούσαν σε χώρους εκτός σπιτιού και τα καλλιτεχνήματά τους μπορούσαν εκτίθονταν σε δημόσιους χώρους. Βέβαια, οι άνδρες ήταν επαγγελματίες καλλιτέχνες και δέχονταν παραγγελίες επί αμοιβή, για αυτό και οι τέχνες τους ανήκουν στην εμποροτεχνία.

Στις σύγχρονες εικαστικές τέχνες, τεχνικές ή δημιουργήματα της λαϊκής χειροτεχνίας έχουν επαναχρησιμοποιηθεί από τους εικαστικούς. Οι επαναχρήσεις αυτές  είναι αποκομμένες από το πλαίσιο δημιουργίας τους.  Στα εικαστικά έργα, τα στοιχεία της λαϊκής τέχνης επανανοηματοδοτούνται  σε ένα πλαίσιο διαφορετικού κοινωνικού και οικονομικού οικοδομήματος,  που σχολιάζουν καταστάσεις που απασχολούν τους ίδιους του εικαστικούς και έμμεσα το κοινό.

Η βασική διαφορά μεταξύ της λαϊκής καλλιτεχνίας και των εικαστικών τεχνών είναι ότι η πρώτη ικανοποιεί  χρηστικές ανάγκες και την καλαισθησία της ομάδας. Στα  σύγχρονα εικαστικά έργα όμως γίνεται λόγος για αισθητική που προκύπτει μέσα από πολύπλοκες θεωρητικές διεργασίες.

Η ιδιότητα της επικοινωνίας παραμένει και στις δύο, την λαϊκή και την λόγια τέχνη, αφού και οι δύο μεταβιβάζουν μηνύματα με εντελώς διαφορετικό όμως τρόπο και σκοπό. Στη λαϊκή τέχνη υπάρχει η ανάγκη της δόμησης ενώ στα εικαστικά τα στοιχεία του λαϊκού πολιτισμού συχνά υποδομούνται. Η τάση της δόμησης αφορά τη δημιουργία όπως και την ενίσχυση τη συλλογικής ταυτότητας. Στις κοινωνίες και στις κοινότητες, ιδιαίτερα κατά τη προβιομηχανική, περίοδο η ταύτιση του συλλογικού «εγώ»  με το ατομικό «εγώ» συνέπιπτε με το ζήτημα της επιβίωσης. Συνεπώς, η συνοχή της ταυτότητας μιας ομάδας ενδυνάμωνε την άμυνα της σε εξωτερικούς ανθρώπινους παράγοντες.

Σήμερα, στη μεταμοντέρνα εποχή η συλλογική ζωή δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την ατομική. Οπότε, η δημιουργική παραγωγή είναι ατομική διαδικασία, εφόσον τα  σύγχρονα έργα δεν απευθύνονται σε μια συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων. Επομένως, οι εικαστικοί μπορούν να αμφισβητήσουν ή να αντιμετωπίσουν κριτικά τα κοινωνικά φαινόμενα ή τις εκφράσεις της παρελθούσας ζωής.

Η λαϊκή καλλιτεχνία και οι εικαστικές τέχνες όσο διαφορετικά και αν προσεγγίζονται από τους δημιουργούς τους, σε όσο διαφορετικές κοινωνίες και αν εξελίσσονται δεν παύει να υπάρχει μια ιδιαίτερη διαλεκτική σχέση ανάμεσά τους. Η σχέση αυτή εμπλουτίζει τη σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή άλλα και τη σκέψη σε κοινωνικά και ευρύτερα φιλοσοφικά θέματα.
                             
Μαριεύη Μαστοράκη
Ιστορικός Τέχνης - Λαογράφος


Φωτογραφία: Μοτίβα από Τσακώνικα υφαντά, Μαριεύης Μαστοράκη.


Δεν υπάρχουν σχόλια: