Πέμπτη, 14 Μαρτίου 2013

Το παιχνίδι

(Kείμενο για το έργο της Αντουανέττας Αγγελίδη)
 
της Ρέας Βαλντέν

Αντουανέττα Αγγελίδη, "Τόπος" (1985)


1. η ιερή πράξη της ιεροσυλίας

Οι ταινίεςi της Αντουανέττας Αγγελίδη πραγματώνουν μια συνεχή υπέρβαση, αρθρώνοντας την αποκάλυψη του διφορούμενου των διπόλων και της επικοινωνίας των επιπέδων, στον παλμό ενός ιερού και ιερόσυλου παιχνιδιού. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να τις προσεγγίσει κανείς θεωρητικά, εξ’ αιτίας αυτών των δύο δομικών κινήσεων. Απ’ τη μια πλευρά, οι αντιθετικές δομές αποσταθεροποιούνται. Από την άλλη, υφίσταται μια μετάγγιση ανάμεσα στο τι και το πώς, που καθιστά δύσκολη την εκκίνηση μιας πραγμάτευσης. Αυτή η δυσκολία αποκαλύπτει τη φύση του έργου της Αγγελίδη ως έργου-γραφήςii που δεν μπορεί να προσεγγιστεί ως αντικείμενο. Δεν είναι δυνατή η κριτική παρά μόνο ως διασποράiii, και πέρα από αυτή, ως προσωπική ανάμειξη, που οφείλει να χάσει και να χαθεί. Μια ανάγνωση που αρθρώνεται σαν μανιφέστο, σε μετωνυμική δομή οργασμού. Μια πράξη που με αφορά. Ένα συνεχές ανοιχτό παιχνίδι. Πρόσκληση να μπεις να παίξεις, να δημιουργήσεις το έργο από την αρχή. Επιλέγω, ακριβώς, το παιχνίδι ως κλειδί για να εισέλθω στον αστερισμό της Αγγελίδη. Το παιχνίδι λειτουργεί ως πυρήνας οργάνωσης των δομικών κινήσεων της κάθε ταινίας, ως μηχανισμός κατασκευής και αφήγησης, ως κεντρική θεματική, ως μεταφορά και μετωνυμία. Διακρίνονται δύο κατηγορίες παιχνιδιού, το ανταγωνιστικό και το ελεύθερο. Η εσωτερική τους διάρθρωση είναι μια πορεία από το ανταγωνιστικό παιχνίδι στο ελεύθερο, από τις εκβιαστικές αντιθέσεις στην ιερή και ιερόσυλη πραγμάτωση της τέχνης, ενώ η ανατρεπτική αντήχηση του ελεύθερου παιχνιδιού διαβρώνει και υπονομεύει τους κανόνες εξ’ αρχής, γίνεται ένα παράδοξα άγριο κι απεγνωσμένο γέλιο.


2. εμμονές

Κεντρικός άξονας της θεματικής της Αγγελίδη, που διαχέεται στον τρόπο και την ποιητική της, είναι ένα παιχνίδι αναίρεσης και ανατροπής των διπόλων, των δομών που αρθρώνουν την οντολογία μαςiv, ακόμα και στην πρακτική και εφαρμοσμένη της εκδοχή, και μέσω αυτής την αντίληψη. Δίπολα που παράγονται από τον ασύμμετρο διαχωρισμό μέσα / έξω, χωρίς καν να τίθεται το βασικό ερώτημα της εκάστοτε θέσης του υποκειμένου και άρα του προσανατολισμού. Εδώ, όμως, δεν γίνεται αποδεκτή ούτε η προ της διασάλευσης σταθερά προσανατολισμένη ισοτοπικότητα. Η δυσκολία ανεύρεσης της ισοτοπικότητας περιέχεται στη δομή του κώδικαv, γιατί ο κώδικας είναι το παιχνίδι. Ένας μηχανισμός που αποσαθρώνει κάθε διπολική δομή.

ζωή / θάνατος – Ενδιάμεσες στιγμές: γέννα (Τόπος), αυτοκτονία (Ώρες, Κλέφτης). Και η απόφαση της ζωής. Η στιγμή απόφασης, ως κενό ανάμεσα. ‘Εκεί που κλαίνε το δεύτερό τους θάνατο’, η κόλαση (Τόπος), ή απλώς ο Κάτω Κόσμος, ‘τόπος κατοικημένος από πνεύματα’ (Κλέφτης), Νέκυια (Ώρες). Ο Μαρά που ξυπνάει, ειρωνεία (Παραλλαγές). Το εξ’ αρχής χαμένο παιχνίδι και το γενναίο γέλιο (Κλέφτης). Κι ακόμα, η μη ισοτοπική επικοινωνία ύπνου και θανάτου. Ο ύπνος πιο ζωντανός απ’ τη ζωή. Ο κινηματογράφος.

ύπνος / ξύπνιος – Τα όνειρα. ‘Τ’ άκουσα σ’ ένα όνειρο’ (Ώρες). ‘Θα ονειρεύομαι ότι είμαι ξύπνια’ (Τόπος), mise en abîme. Περάσματα. Τα ξυπνήματα (Ώρες, Κλέφτης). Και τα κοιμίσματα. ‘Κουράστηκα, θέλω να κοιμηθώ’ (Ώρες). Η ιστορία που φέρνει ύπνο (Τόπος). Η εξαφάνιση του γραμμικού χρόνου. Μαύρο, αντιστροφή του φόβου του κενού. Κι ακόμα, επικοινωνία στα μέσα έκφρασης, rebusvi.

σώμα / κόσμος – Ο χώρος που μιλά (Τόπος). Το έργο που απλώνεται και μεταμορφώνει τον χώρο, ζωγραφική (Ώρες), αλλά και ‘η Αντιγόνη έχει απλωθεί παντού’ (Κλέφτης). Η εσωτερικευμένη οθόνη.

θηλυκό / αρσενικό – Ποιος είναι το ξένο σώμα; (Τόπος). Μετάγγιση φύλων. Αναντιστοιχεία ονόματος – φωνής – σώματος. Η μουσικός με τα ρούχα του αγγέλου-εραστή, ο σαλτιμπάγκος με τη φωνή γυναίκας και η βαριά φωνή των γυναικών (Τόπος). Ο ηθοποιός-Αντιγόνη και ο κλέφτης-Πραγματικότητα, ένας άντρας με ρούχα γυναίκας και μια γυναίκα με ρούχα άντρα (Κλέφτης). Μη αποδοχή των έτοιμων εικόνων, που ευνουχίζουν – βλ. τη δυστυχισμένη φαλακρή γυναίκα πνιγμένη από τα στερεότυπα της θηλυκότητας (Παραλλαγές). Οι πανοπλίες που φοράς για να γίνεις γυναίκα (Τόπος) και τα φορέματα, μαύρα και άσπρα σαν εκβιαστικές επιλογές, κληρονομιά και δώρα γάμου (Ώρες). Τα κρεμασμένα ρούχα σαν άδεια σώματα απέναντι στους λόφους και τις πτυχώσεις. Απέκδυση της γυναικείας πανοπλίας (Τόπος). Η διαφορετική αισθησιακότητα, που απλώνεται στην κατασκευή, η μη προδιαγεγραμμένη. Ένα λύσιμο ή μάζεμα μαλλιών. Το χρώμα του πένθους ως μόνη κληρονομιά (Τόπος) και ένα δύσκολο γέλιο. Στραγγαλιστικό σαν σφαγμένο πουλί (Παραλλαγές), προκλητικό (Τόπος) ή απελευθερωτικό, μπρος στο θάνατο (Κλέφτης). Ο άρρητος οργασμός. Πριν και μετά. Έκσταση; Σαρκική βρώση, φρούτα (Παραλλαγές, Ώρες, Κλέφτης) και μύδια (Κλέφτης). Η μετωνυμία. Η ριζική τομή του γέλιου. Μέδουσαvii . Vagina dentata. Είναι γυναίκες και γελάνε. Σοκ.

Μια άλλη αναστροφή του κόσμου, ενάντια στην ‘τάξη των πραγμάτων’ (Ώρες), είναι η τρέλα. Ως αντίθετο της υγείας ή της κανονικότητας. Ως αναίρεση και ως διαφυγή, ως ακύρωση και ως επανάσταση. Ο ηθοποιός που αυτοκτονεί και οι αδερφές που διαλέγουν τη ζωή μ’ ένα απεγνωσμένο γέλιο (Κλέφτης). Μέσα στο ακυρωτικό δίπολο ή μετά το παιχνίδι. Το γέλιο του τρελού ή του καλλιτέχνη. Να ράβεις χωρίς κλωστή, βιολοντσέλο χωρίς χορδές (Τόπος), μαγεία, παραβατικότητα, κλοπή, ειρωνεία και απελπισία. Το παράλογο του κανονικού και η λογική του παραλόγου. Κι αν όλα είναι αλλιώτικα πώς τα διαβάζεις; Αρκεί να μπεις στο παιχνίδι. Το παράγεις παίζοντας.

Ίσως ο βασικός κώδικας, που οργανώνει τις συνεχείς ανατροπές των άλλων διπόλων, είναι ο κώδικας κρυφό / φανερό στην περίπλοκη σχέση του με το ιερό / ιερόσυλο. Οι τίτλοι προώθησης των ταινιών είναι σκοτεινά αποκαλυπτικοί. Τόπος, μια κρυφή ταινία. Ώρες, μια τραγική κωμωδία. Κλέφτης, μια σκοτεινά αισιόδοξη ταινία. Αίνιγμα και υπέρβαση μιας εσωτερικής αντίφασης. Συνεχείς καλύψεις και αποκαλύψεις, υφάσματα που κρύβουν (Παραλλαγές) ή σηκώνονται (Ώρες, Κλέφτης) ή ταξιδεύουν (Τόπος), πτυχώσεις, ‘Καλύπτω. Πάντα ανακαλύπτω’ (Κλέφτης), πέρασμα από σκοτεινές κουρτίνες και μεμβράνες, ‘Είναι μόνο μία;’ (Ώρες), είσοδοι και έξοδοι, άμυνα (Παραλλαγές), ανοιχτός ή κλειστός ουρανός (Τόπος, Ώρες), ο λόφος που μορφοποιείται ή πατιέται (Τόπος), αγκαλιάζεται ή ξεθάβεται (Κλέφτης). Υπονοείται μια μύηση στο ιερό ανίερο, μια ένταση πολύ μεγάλη, μια νέα τοποθέτηση. Νοηματοδότηση εν τέλει κάτω απ’ την κατηγορία του ανοίκειουviii. Παραξένισμα, το τερατώδες, η ίδια η ανακατασκευή του γνωστού, το παιχνίδι της τέχνης.



3. η παλμική σύσπαση

Αποφασισμένος ενδιάμεσος χώρος. Αλληλοδιείσδυση των επιπέδων, σαν την Πλατωνική Χώραix. Οι αντιθέσεις ως παράγωγα και όχι ως κανόνες του παιχνιδιού. Μια παλμική σύσπαση – που ελευθερώνει και ελευθερώνεται. Συγκοινωνία των επιπέδων σε τέσσερις κινήσεις. Κι ένας παλμός που αμφισβητεί τον διαχωρισμό των κινήσεων.

Κίνηση πρώτη – ανάμεσα στις θεματικές, τις δομές και τους μηχανισμούς κατασκευής. Ας πούμε, καθόλου τυχαία, το παιχνίδι. ‘Έχασες’, λέει το παιδάκι στις Παραλλαγές, οργανικά παιχνίδια, τα παιχνίδια των νοικοκυρών και των στρατιωτικών, πιάτα και ποδόσφαιρο, σκακιέρα. Κι απ’ την άλλη, τα παιχνίδια της μοντέρνας τέχνης, λετρισμός και νταντά. Και στον Τόπο, τα παιχνίδια των τρελών του Brügel στη βροχή, το τσέρκι και το τόπι, ο μικρός κόσμος. Στις Ώρες, ‘δεν έχει παιχνίδια’ και ‘ξύπνα, πρέπει να παίξεις’, μια τραμπάλα, αρσενικό – θηλυκό, ‘ελεύθερος – σκλάβος’, κούνια, το ψωμένιο ανθρωπάκι, ‘είσαι χαμένη’, ‘ποιος θα νικήσει;’. Και η αντίσταση, με κάθε μέσο, οδοντόπαστα, ποτήρι και νερό, το ξερίζωμα της τάξης των πραγμάτων, σπάει τον πύργο από τα τραπουλόχαρτα, ‘τον σκελετό του κενού’. Στον Κλέφτη είναι το εξ’ αρχής χαμένο παιχνίδι με τον θάνατο, όπως και να το εκλάβεις, χαρτιά ή ζάρια ή μια παρτίδα σκάκι, η σκηνοθεσία και το παίξιμο της πραγματικότητας, οι πομπές των ανθρώπων και το γέλιο. Άλλα είναι και τα στοιχεία της αφήγησης που είναι παιγνιώδη. Παιχνίδια με τη γλώσσα και τις αναφορές, μεταγλωσσικές παρατηρήσεις και κατασκευή. Ο χώρος ανεστραμμένος, παιχνίδια με την κλίμακα και την προοπτική, οπτικές απάτες. Ο χρόνος εύπλαστος και πολυεπίπεδος, ταυτόχρονη παρουσία διαφορετικών χρόνων, ταλαντώσεις, επαναπροσδιορισμοί. Το σημαινόμενο σημαίνονx.

Κίνηση δεύτερη – μεταξύ των υλικώνxi. Και των διαφορετικών κωδίκων. Ένταση στη σημασία του μέσου. Ισότιμη συνδιάλεξη των στοιχείων. Εικόνες-ιδεογράμματα και ο ήχος του φωτός.


Κίνηση τρίτη – μεταξύ των έργων. Διακειμενικότητα. Μια σύσπαση του σύμπαντος. Ο πίνακας μπαίνει στο πλάνο κι εμείς στον πίνακα. Το μεγάλο γράμμα (Παραλλαγές) και το παραλήρημα (Κλέφτης).

Κίνηση τέταρτη – μεταξύ οντολογίας, μεταψυχολογίας και θεωρίας της τέχνης. Η κατασκευή του υποκειμένου και η κίνηση προς το άλλο, που είναι η ίδια διπλή κίνηση. Ο εαυτός ως έργο. Αναζήτηση του προσώπου. Τα πρόσωπα μοιράζονται και μεταγγίζονται από ταινία σε ταινία.

Κάθε ερώτηση πολλαπλασιάζεται επ’ άπειρον, καθώς τινάζεται από επίπεδο σε επίπεδο. Η δομική κίνηση παράγει περιεχόμενο.



4. η τέχνη ως…

Το κρίσιμο αυτό-αναφορικό ερώτημα . Τι είναι τέχνη και η περίπλοκη σχέση της με την πραγματικότητα. Οργανικό ξεγύμνωμα της κατασκευής. Ούτε ταύτιση ούτε απόσταση. Καθιστώντας τις ραφές εμφανείς, εκείνες τις χωρίς κλωστή.

Θεματικές και εικόνες που ταξιδεύουν, αυτοαναφορικές μεταφορές, απ’ αυτές που δεν έχουν κυριολεξία. Τα εργαλεία όλων των τεχνών, στη μείξη και την παραδειγματικότητά τους. Πρόσληψη και εκπομπή, βλέμμα, άνοιγμα και κλείσιμο ματιών, διαδικασία θέασης, θόλος (Τόπος), τυφλότητα (Ώρες, Κλέφτης), η ζωγράφος (Ώρες) και η ζωγραφική παντού, η κηλίδα (Τόπος, Ώρες), η σημασία στο κάδρο, μοίρασμα της οθόνης (Παραλλαγές, Τόπος, Κλέφτης), παραβάν, ύφασμα, πτυχή, μεμβράνη, καθρέφτης, στραμμένος στο θεατή να σπάει την μεμβράνη σαν σε όνειρο (Παραλλαγές) ή ως είσοδος στον Άλλο Κόσμο (δυο φορές στον Κλέφτη), παράθυρο, και η σκηνή, η υποκριτική και η τραγωδία, μαριονέτες, η πομπή, το προσωπείο, απ’ τα ρούχα της γυναίκας στα ρούχα του ανθρώπου (Κλέφτης), σώμα βαμμένο (Τόπος), γυμνό ή παγωμένο λάξευμα (Κλέφτης), αυτιά, χείλη, γλώσσα, γραφή και οι σελίδες που γυρνάνε (Τόπος) και το Βιβλίο (Κλέφτης), ο λόγος που κόβει ξυράφι (Παραλλαγές, Κλέφτης) και η κατάκτηση του λόγου (Κλέφτης), η μετατροπή του πόνου σε τραγούδι (Τόπος), το ξεκούρδισμα και η αρμονία των ωρών (Ώρες), φωνή και είσοδος σκηνοθέτη (Παραλλαγές, Κλέφτης).

Εδώ, τέχνη ως παιχνίδι, αφήγηση, γραφή, θέαμα, αναζήτηση, ταξίδι, όνειρο, μνήμη, κληρονομιά, κατασκευή, δώρο, απόφαση, απελευθέρωση. Ορισμοί, σαν δοκιμές, ανάμεσα στο ή και στο και. Το εσωτερικό κριτήριο. Το υπερβατικόxii. Ως εάν, η μη δυνατή γέφυρα προς το πραγματικό, ως επανάληψη της γέφυρας μεταξύ φαντασιακού και συμβολικούxiii. Το αναπόφευκτο και το αδύνατο της επικοινωνίας. Δεν υπάρχει τίποτα άλλο για να μιλήσεις παρά η προσπάθεια να μιλήσεις.



5. η πράξη είναι θέση

Κι ενώ το έργο της αποκαλύπτει και πολλαπλασιάζει το εγγενές διφορούμενο και την παιγνιώδη υφή όλων των ανθρώπινων δραστηριοτήτωνxiv, αναγνωρίζουμε σε αυτό την ιδιαιτερότητα που το καθιστά τέχνη. Ένα ειδικό είδος παιχνιδιού. Είναι η προσοχή. Η αυτοσυνείδηση και η βύθιση; Ένα κείμενο που γνωρίζει τον εαυτό του καλύτερα από ότι η δημιουργός. Κι ακόμα, η δική του χαράxv και η μετατροπή του πένθους. Το παιχνίδι μετά. Αν όλα είναι ένα παιχνίδι βασανιστικό, το παιχνίδι της ζωής, δηλαδή το προς θάνατον, η υγρή γούρνα που ταξιδεύει, ο πόνος. Τότε, τέχνη είναι η αλαφρότητα πάνω από το ασήκωτο βάρος. Πεθαίνουν γελώνταςxvi και γελούν μπρος στο θάνατο. Μια απόλαυση που σε θωρακίζει. Οπότε, τελικά, είναι ο μόνος τρόπος να μιλήσεις γι’ αυτό. Το βέβηλο παιχνίδι που καθιστά την ιερότητα. Πράξη. Πρόταση. Θέση. Δεν είναι η αναίρεση του ορίου, η βύθιση στο προ του χωρισμού μεταφυσικό. Δεν είναι ένας συμβιβασμός των αντιθέτων. Δεν είναι απλώς η κατάδειξη του αμφίσημου. Είναι η άρθρωση του αδύνατου. Να φανταστείς το καινούριο. Απόσπαση από το κλασσικό μοντέλο άνθρωπος-άντρας-υποκριτής, είναι η ζωή και η μεταφυσική που γελάνε. Τα σημάδια του Θεού και του εραστή, μετατρεμμένα στα αόρατα σημάδια της τέχνης. Την υπέρβαση που χάνει ο ήρωας, την κερδίζει το έργο (Κλέφτης). Ένα άλλο μοντέλο τέχνης. Ένα άλλο μοντέλο υποκειμενικότητας.



6. το γέλιο

Κι εδώ ξανά το φύλο – ο άνθρωπος, η άνθρωπος, άνθρωπος – αναπόφευκτη κατάληξη. Το άλλο είναι οι άνθρωποι. Γιατί η ταυτότητα μιας γυναίκας είναι κάτι το κρίσιμο; Η ζωτική ανάγκη να αρθρώσεις το άλλο. Η ‘ιστορία της γυναίκας που χάθηκε’ (Τόπος, Ώρες), όχι ως ανάμνηση, αλλά ως εφεύρεση εκ του μηδενός (Ώρες). Η μη ειπωμένη ταυτότητα. Αυτό που δεν μπορεί να προτείνει η αποδόμηση, μια άλλη διάταξη των σημείων, άλλα σημεία. Η αγωνία σχηματοποίησης, μορφοποίησης, να βρεις το σχήμα, που να σε χωράει, να μην σε ακυρώνει, να σου επιτρέπει να υπάρξεις. Οι γυναίκες ως άνθρωποι σε ένταση. Εμείς το άλλο. Το γέλιο μας θα ραγίσει τον ουρανό…

Σεπτέμβριος 2005
i Για λόγους ευκολίας, στο κείμενο χρησιμοποιούνται οι ακόλουθες συντομογραφίες:
Παραλλαγές για την ταινία Idées Fixes / Dies Irae – Παραλλαγές στο ίδιο θέμα (1977)
Τόπος για την ταινία Τόπος (1985)
Ώρες για την ταινία Οι Ώρες – μια τετράγωνη ταινία (1995)
Κλέφτης για την ταινία Κλέφτης ή η Πραγματικότητα (2001)
ii Για την αντίθεση του έργου-γραφής με το έργο-ανάγνωσης βλ. Barthes R., S/Z , Editions du Seuil, Paris, 1970
iii Derrida J., La Dissémination, Editions du Seuil, Paris, 1972
iv βλ. και Derrida J., De la grammatologie, Les editions de Minuit, Paris, 1967
v Για τις έννοιες της ισοτοπικότητας και του κώδικα, βλ. Greimas, A.-J., Sémantique structurale, Librairie Larousse, Paris, 1966
vi Freud S., L’ interpretation des rêves (1900), P.U.F., Paris, 1973 και Derrida J., De la grammatologie, ο.π.
vii Cixous, ‘Le rire de la Méduse’ (1975)
viii Freud S., ‘The uncanny’ (1919), The Standard Edition vol. XVII, The Hogarth Press and The Institute of Psycho-Analysis, London και Αγγελίδη Α., ‘Το παιχνίδι με το ανοίκειο – μια ποιητική του κινηματογράφου’, Γραφές για τον Κινηματογράφο, Εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα, 2005
ix Πλάτων, Τίμαιος. Βλ. επίσης Kristeva J., La révolution du langage poétique, Editions du Seuil, Paris, 1974 και Derrida J., Khôra, Editions Galilée, 1993
x Jakobson R., ‘Linguistics and poetics’ (1960), Language in Literature, (Pomorska K., Rudy S. ed.), Harvard University Press MA, 1987
xi Freud S., L’ interpretation des rêves, ο.π. και Derrida J., De la grammatologie, ο.π.
xii Kant I., Critique of the Power of Judgement (1790), The Cambridge edition of the works of Immanuel Kant, (Guyer P. ed.), 2000
xiii βλ. και Αγγελίδη Α., ‘Το παιχνίδι με το ανοίκειο – μια ποιητική του κινηματογράφου’, ο.π.
xiv βλ. και Wittgenstein, Philosophical Investigations, Blackwell, Oxford, 1953
xv Bachelard G., La poétique de l’ espace, PUF, Paris, 1957
xvi βλ. και Mallarmé S., Mimique


 
[Το κείμενο δημοσιεύτηκε στη μονογραφία ΑΝΤΟΥΑΝΕΤΤΑ ΑΓΓΕΛΙΔΗ, επιμ. Σ. Θεοδωράκη, Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, Αιγόκερως, Αθήνα 2005, σελ. 20-23]

Δεν υπάρχουν σχόλια: